1. Czym Jest Przemówienie i Czego Oczekuje Egzaminator CKE?
Przemówienie jest gatunkiem retorycznym, którego celem jest wpłynięcie na postawę, poglądy lub emocje zgromadzonego audytorium. W przeciwieństwie do form czysto informacyjnych (takich jak ogłoszenie czy notatka prasowa), przemówienie opiera się na funkcji perswazyjnej (impresywnej) oraz ekspresywnej języka.
W poleceniach Centralnej Komisji Egzaminacyjnej przemówienie formułowane jest zazwyczaj w określonym kontekście sytuacyjnym. Przykładowe polecenie egzaminacyjne brzmi:
Egzaminator oceniający Twoją pracę sprawdza nie tylko poprawność gramatyczną i ortograficzną, lecz przede wszystkim: czy czuć w tekście żywą obecność słuchaczy, czy argumenty wynikają z faktów fabularnych lektury i czy zastosowano bogaty repertuar figur retorycznych.
2. Trójdzielna Kompozycja Przemówienia: Krok po Kroku
Aby uzyskać maksymalną liczbę punktów za kompozycję tekstu, przemówienie musi posiadać czytelną, trójdzielną strukturę z wyraźnie wyodrębnionymi akapitami:
1. Wstęp: Apostrofa i Teza
Przemówienie musi natychmiast nawiązać kontakt z audytorium:
- Apostrofa początkowa: „Szanowni Nauczyciele, Drodzy Koledzy i Koleżanki!”.
- Cel wystąpienia i teza: Wyjaśnij, dlaczego zabierasz głos i jakie przekonanie zamierzasz udowodnić.
- Zaciekawienie słuchaczy: Zastosuj zaskakujące pytanie retoryczne lub krótką anegdotę.
2. Rozwinięcie: Argumentacja z Lektur
Kluczem do wysokiej punktacji CKE jest pogłębiona argumentacja:
- Każdy argument musi stanowić odrębny akapit z wyraźną tezą cząstkową.
- Odwołanie do lektury obowiązkowej: Przytocz konkretne losy bohatera (np. postawa Rudego w Kamieniach na szaniec czy lekcja odpowiedzialności w Małym Księciu).
- Uzasadnij, jak przykład literacki potwierdza Twoją tezę w świecie realnym.
3. Zakończenie: Apel i Podziękowanie
Finałowa część przemówienia musi wywrzeć silne wrażenie na odbiorcach:
- Podsumowanie wniosków: Krótka rekapitulacja najważniejszych myśli.
- Apel do audytorium (Call to Action): Bezpośrednie wezwanie do refleksji lub zmiany postępowania („Nie bądźmy obojętni...”).
- Formuła pożegnalna: „Dziękuję Państwu za uwagę!”.
Kryteria Oceniania CKE (Maks. 20 Punktów)
Przemówienie na egzaminie ósmoklasisty podlega tym samym kryteriom co rozprawka (część wypracowania dłuższego na minimum 200 słów):
- Realizacja tematu i elementy retoryczne (0–5 pkt): Poprawność argumentacji, stały kontakt z odbiorcą, obecność apostrof i pytań retorycznych.
- Elementy lektury obowiązkowej (0–2 pkt): Rzetelna znajomość utworu, brak błędów rzeczowych.
- Kompozycja i spójność tekstu (0–2 pkt): Logiczny podział na wstęp, rozwinięcie i zakończenie z zachowaniem akapitów.
- Język, styl, ortografia i interpunkcja (0–11 pkt): Bogactwo słownictwa i poprawność językowa.
3. Słowniczek Zwrotów Retorycznych Gwarantujących Punkty CKE
Język przemówienia powinien różnić się od codziennej mowy potocznej. Stosowanie wyspecjalizowanych zwrotów retorycznych podnosi ocenę w kryterium stylu i języka:
| Kategoria Retoryczna | Gotowe Zwroty i Przykłady do Wykorzystania | Funkcja w Przemówieniu |
|---|---|---|
| Apostrofy i zwroty bezpośrednie | „Drodzy Zgromadzeni!”, „Spójrzcie wokół siebie!”, „Zwracam się do Was z gorącym apelem...” | Utrzymywanie stałego kontaktu ze słuchaczami, dynamizacja wypowiedzi. |
| Pytania retoryczne | „Czyż nie o takich wartościach marzy każdy z nas?”, „Kto z nas nie chciałby mieć pewności...?” | Skłonienie odbiorcy do wewnętrznej refleksji i zgodzenia się z mówcą. |
| Zwroty perswazyjne i modalne | „Nie ulega wątpliwości, że...”, „Jestem głęboko przekonany, iż...”, „Prawda jest jedna...” | Budowanie autorytetu wypowiedzi i przekonywanie o słuszności tezy. |
| Wprowadzanie przykładów z lektur | „Znakomitą ilustracją tych słów są losy...”, „Wystarczy przypomnieć sobie postawę bohatera...” | Płynne przejście od teorii do twardych faktów literackich. |
| Wykrzyknienia i apele końcowe | „Nie pozwólmy zapomnieć o tych wartościach!”, „Zacznijmy działać już dziś!” | Wzbudzenie emocji i wezwanie do natychmiastowej zmiany postawy. |
4. Kompletny Wzorcowy Przykład Przemówienia na 20/20 Punktów
Przykładowa Praca Egzaminacyjna (Temat: Wartość Bezinteresownej Pomocy)
Drodzy Nauczyciele, Kochani Koledzy i Koleżanki!
Staję dziś przed Wami w tym szczególnym dniu, aby poruszyć kwestię, która dotyczy każdego z nas bez wyjątku. Żyjemy w czasach nieustannego pośpiechu, w świecie, w którym łatwo zapomnieć o tym, co najważniejsze. Czy zastanawialiście się kiedyś, czym tak naprawdę jest ludzkie szczęście? Czy mierzy się je liczbą posiadanych przedmiotów, czy może dobrem, które ofiarujemy drugiemu człowiekowi? Jestem głęboko przekonany, że to właśnie bezinteresowna pomoc i empatia nadają naszemu życiu prawdziwy sens.
Znakomitym dowodem na słuszność tej tezy są losy bohaterów lektury obowiązkowej „Kamienie na szaniec” Aleksandra Kamińskiego. Jan Bytnar „Rudy”, Maciej Aleksy Dawidowski „Alek” oraz Tadeusz Zawadzki „Zośka” udowodnili, że braterstwo i wierność drugiemu człowiekowi są wartościami cenniejszymi niż własne bezpieczeństwo. Gdy Rudy wpadł w ręce gestapo, jego przyjaciele nie zawahali się ani chwili — zorganizowali brawurową Akcję pod Arsenałem, ryzykując własne życie. Ich postawa nie była kalkulacją, lecz czystym odruchem serca. Pokazali nam, że człowiek jest zdolny do największych poświęceń w imię lojalności i miłości do bliźniego.
Warto również przywołać ponadczasową przypowieść, jaką jest „Opowieść wigilijna” Charlesa Dickensa. Tytułowy bohater, Ebenezer Scrooge, przez lata żył w przekonaniu, że jedyną rzeczą wartą zabiegów są pieniądze. Był zgorzkniały, samotny i gardził ludzką życzliwością. Dopiero duchowa podróż w noc wigilijną uświadomiła mu pustkę jego egzystencji. Kiedy Scrooge otworzył swoje serce dla małego Tima i rodziny Boba Cratchita, nie tylko uratował chore dziecko, ale przede wszystkim ocalił własną duszę. Jego przykład dobitnie dowodzi, że dobroć wobec innych jest jedynym prawdziwym źródłem radości.
Drodzy Przyjaciele! Kończąc moje wystąpienie, pragnę skierować do Was gorący apel. Nie czekajmy na wielkie, heroiczne momenty — dobro zaczyna się w drobnych gestach każdego dnia. Uśmiech do samotnego kolegi w klasie, pomoc w trudnym zadaniu z matematyki, dobre słowo w chwili smutku — to wszystko leży w zasięgu każdego z nas. Otwórzmy nasze serca na potrzeby innych, bo tylko wtedy stworzymy świat, w którym warto żyć. Dziękuję Wam serdecznie za uwagę!
Sprawdź Bazę Lektur Obowiązkowych do E8
Nie wiesz, jakiego bohatera wybrać do argumentacji? Zobacz pełne zestawienie lektur z omówieniem motywów: przyjaźń, odwaga, wojna, miłość, wina i kara.
5. Najczęściej Zadawane Pytania (FAQ): Przemówienie E8
Często Zadawane Pytania (FAQ)
Odpowiedzi na kluczowe wątpliwości dotyczące rekrutacji, punktacji i przeliczania ocen
Ile słów musi liczyć przemówienie na egzaminie ósmoklasisty?
Zgodnie z wymogami Centralnej Komisji Egzaminacyjnej przemówienie (jako dłuższa forma wypowiedzi) musi liczyć co najmniej 200 słów. Wypowiedź licząca poniżej 200 słów skutkuje drastycznym obcięciem punktów za kompozycję i język.
Czym różni się przemówienie od tradycyjnej rozprawki?
Podczas gdy rozprawka ma charakter obiektywnej, wyważonej dyskusji naukowej, przemówienie jest gatunkiem retorycznym i perswazyjnym. W przemówieniu autor stale zwraca się bezpośrednio do słuchaczy (apostrofy, zaimki wielką literą: Wy, Wam, Państwo), stosuje pytania retoryczne, wykrzyknienia oraz kończy wypowiedź apelem zachęcającym do konkretnego działania.
Jakie lektury obowiązkowe najlepiej pasują do przemówienia?
Najbardziej uniwersalne lektury to: „Kamienie na szaniec” (tematy dotyczące patriotyzmu, przyjaźni i odwagi), „Mały Książę” (relacje międzyludzkie, tolerancja, dorastanie), „Dziady cz. II” (moralność, sprawiedliwość, zasady etyczne) oraz „Opowieść wigilijna” (empatia, pomoc potrzebującym, przemiana człowieka).
Czy w przemówieniu trzeba pisać zwroty do audytorium wielką literą?
Tak! Wszelkie zaimki osobowe i dzierżawcze odnoszące się bezpośrednio do zgromadzonych słuchaczy (Was, Wam, Państwu, Ciebie, Twój) należy ze względów grzecznościowych i stylistycznych pisać wielką literą. Świadczy to o szacunku dla odbiorcy i jest pozytywnie oceniane w kryterium stylu i języka.
Jakie są najczęstsze błędy popełniane w przemówieniu na E8?
Trzy najczęstsze błędy to: 1. Zanikanie kontaktu z audytorium (pisanie przemówienia jak zwykłej rozprawki bez apostrof w rozwinięciu), 2. Brak lektury obowiązkowej lub streszczenie fabuły zamiast argumentu, 3. Brak apelu końcowego i nagłe urwanie wypowiedzi bez podziękowania za uwagę.
Czy pod przemówieniem należy się podpisać?
Nie! Zgodnie z zasadami kodowania arkuszy CKE nie wolno składać podpisu własnym imieniem i nazwiskiem. Przemówienie kończy się formułą pożegnalną (np. „Dziękuję Państwu / Dziękuję Wam za uwagę!”).